گلبولهای سفید
گلبولهای سفید یا لکوسیتها، سلولهای دفاعی بدن هستند که مثل سربازان در برابر میکروبها، ویروسها و سلولهای غیرطبیعی مانند سلولهای سرطانی میجنگند. این سلولها در خون و بافتهای بدن حرکت میکنند و وقتی خطری را حس کنند یا مستقیم به آن حمله میکنند یا سیگنالهایی برای کمک به دیگر بخشهای سیستم ایمنی میفرستند. انواع مختلفی از گلبولهای سفید وجود دارند، مثل نوتروفیلها که باکتریها را میبلعند، مونوسیتها که به ماکروفاژهای پاککننده تبدیل میشوند و لنفوسیتها که نقشهای ویژهای در شناسایی و نابودی عوامل بیماریزا دارند.
لنفوسیتها
لنفوسیتها نوعی گلبول سفید هستند که مثل یک تیم اطلاعاتی و عملیاتی برای سیستم ایمنی عمل میکنند. آنها شامل لنفوسیتهای B، T و سلولهای کشنده طبیعی (NK) هستند. لنفوسیتهای B آنتیبادی تولید میکنند که به میکروبها میچسبد و آنها را برای نابودی علامتگذاری میکند. لنفوسیتهای T شامل T کمککننده (که سیستم ایمنی را هدایت میکنند) و T کشنده (که سلولهای آلوده یا سرطانی را نابود میکنند) هستند. سلولهای NK هم بدون نیاز به شناسایی قبلی، ویروسها و سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند. این سلولها با دقت و هماهنگی بدن را از تهدیدات حفظ میکنند.
ژنهای ضد سرطان
ژنهای ضد سرطان یا سرکوبگر تومور مثل نگهبانهای ژنتیکی هستند که جلوی رشد غیرطبیعی سلولها را میگیرند. این ژنها دستور ساخت پروتئینهایی را میدهند که یا چرخه تقسیم سلولی را کنترل میکنند یا DNA آسیبدیده را ترمیم میکنند یا سلولهای معیوب را وادار به خودکشی (آپوپتوز) میکنند. مثلاً ژن TP53 پروتئینی میسازد که اگر DNA آسیب ببیند، جلوی تقسیم سلول را میگیرد. ژنهای BRCA1 و BRCA2 هم در ترمیم DNA نقش دارند و از سرطانهایی مثل پستان و تخمدان جلوگیری میکنند. اگر این ژنها خراب شوند، خطر سرطان بالا میرود.
پوست و غشاهای مخاطی
پوست و غشاهای مخاطی (مثل داخل بینی و دهان) اولین خط دفاعی بدن هستند، مثل یک دیوار محافظ که جلوی ورود میکروبها، ویروسها و مواد مضر را میگیرد. پوست با لایههای ضخیم و سلولهای مردهاش مانع نفوذ عوامل خارجی میشود، در حالی که غشاهای مخاطی با تولید موکوس (ترشحات چسبناک) میکروبها را به دام میاندازند و آنزیمهایی ترشح میکنند که باکتریها و ویروسها را از بین میبرند. این سدهای طبیعی نقش مهمی در جلوگیری از عفونت دارند.
غدد لنفاوی و طحال
غدد لنفاوی و طحال مثل ایستگاههای بازرسی بدن هستند. غدد لنفاوی که در نقاط مختلف بدن (مثل گردن و زیر بغل) قرار دارند، مایع لنف را فیلتر میکنند و میکروبها یا سلولهای غیرطبیعی را گیر میاندازند. طحال هم خون را تصفیه میکند، گلبولهای سفید را ذخیره میکند و سلولهای آسیبدیده یا آلوده را حذف میکند. این اندامها با همکاری لنفوسیتها و سایر سلولهای ایمنی، بدن را از تهدیدات پاکسازی میکنند.
پروتئینهای پیامرسان (اینترفرونها و سیتوکینها)
اینترفرونها و سیتوکینها مثل پیامرسانهای شیمیایی سیستم ایمنی هستند. اینترفرونها وقتی ویروس یا سلول سرطانی در بدن پیدا میشود، به سلولهای اطراف هشدار میدهند تا دفاع خود را تقویت کنند و جلوی تکثیر ویروس را بگیرند. سیتوکینها هم سیگنالهایی برای هماهنگی بین سلولهای ایمنی میفرستند مثلاً باعث التهاب میشوند تا گلبولهای سفید را به محل عفونت بکشند. این پروتئینها سیستم ایمنی را مثل یک ارکستر هماهنگ میکنند.
سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی
سیستم ایمنی ذاتی مثل واکنش سریع بدن است که بلافاصله بعد از ورود میکروب فعال میشود. این شامل تب، التهاب و سلولهایی مثل ماکروفاژها است که بدون شناسایی خاص به عوامل خارجی حمله میکنند. سیستم ایمنی اکتسابی اما مثل حافظه بدن عمل میکند؛ وقتی با میکروب خاصی مواجه میشود، آن را به خاطر میسپارد و دفعه بعد سریعتر و قویتر واکنش نشان میدهد. واکسنها از این سیستم استفاده میکنند تا بدن را برای مبارزه با بیماریهای خاص آماده کنند.
در آیه ۴ سوره طارق خداوند متعال فرمودهاند؛
«إِن کُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَیْهَا حَافِظٌ» (الطارق: ۴)
«هر کسی در درون خود نیروی پشتیبانی دارد»
